สรุปย่อ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๔๐ (พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๗) ปัฏฐาน ภาค ๑

เว็บไซต์ อนาคามี เผยแพร่คำพระศาสดา เผยแพร่คำสอนตถาคต เว็บไซต์เผยแพร่พระสุตรคำสอนของพระพุทธเจ้า คลิปคำสอน คลิปสาธยายธรรม

เรื่องทั่วไปในวงการศาสนา ข่าวในวงการสงฆ์ กฎหมายปกครองสงฆ์ พระไตรปิฎก

ค้นหาคำที่ต้องการ


	พระอภิธรรมปิฎก ๑๒ เล่ม (พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๔-๔๕) แบ่งเป็น ๗ คัมภีร์	ออกไปหน้าแรก	N216


1	2	3	4	5	6	7
สังคณี	วิภังค์	ธาตุกถา	ปุคคลบัญญัติ	กถาวัตถุ	ยมก	ปัฏฐาน

เล่ม ๓๔ (N210)	เล่ม ๓๕ (N211)	เล่ม ๓๖ (N212)	เล่ม ๓๖ (N212)	เล่ม ๓๗ (N213)	เล่ม ๓๘ (N214)	เล่ม ๔๐ (N216)
					เล่ม ๓๙ (N215)	เล่ม ๔๑ (N217)
						เล่ม ๔๒ (N218)
						เล่ม ๔๓ (N219)
						เล่ม ๔๔ (N220)
เล่ม ๔๐ สรุปย่อโดย AI Gemini						เล่ม ๔๕ (N221)

พระไตรปิฎกเล่มที่ ๔๐ (พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๗)

ที่มา https://84000.org/tipitaka/pitaka3/

(เนื้อหาพระไตรปิฎกเล่มที่ ๔๐/พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๗)

ปัฏฐาน ภาค ๑ คัมภีร์ปัฏฐานอธิบายปัจจัย ๒๔ โดยพิสดาร แสดงความสัมพันธ์ อิงอาศัยเป็นปัจจัย แก่กัน แห่งธรรมทั้งหลายในแง่ด้านต่างๆ ธรรมที่นำมาอธิบาย ก็คือข้อธรรม ที่มีในมาติกาคือแม่บทหรือบทสรุปธรรม ซึ่ง กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์สังคณี นั่นเอง แต่อธิบายเฉพาะ ๑๒๒ มาติกาแรกที่เรียกว่า อภิธรรมมาติกา

ปัฏฐานเล่มแรกนี้ อธิบายความหมายของปัจจัย ๒๔ เป็นการปูพื้นความเข้าใจ เบื้องต้น ก่อน จากนั้นจึงเข้าสู่เนื้อหาของเล่ม คือ อนุโลม ติกปัฏฐาน อธิบายความเป็นปัจจัย แก่กัน แห่งธรรมทั้งหลายในแม่บทชุด ๓ (ติกมาติกา) โดยปัจจัย ๒๔ นั้น เช่นว่า

กุศลธรรม เป็นปัจจัย แก่กุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย (เพราะศรัทธา จึงให้ทาน จึงสมาทานศีล จึงบำเพ็ญฌาน จึง เจริญวิปัสสนา ฯลฯ)

กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่ อกุศลธรรม โดยอุปนิสสยปัจจัย (คิดถึงทานที่ตนได้ให้ ศีล ที่ได้รักษาแล้ว ดีใจ ยึดเป็นอารมณ์แน่นหนาจนเกิดราคะ ทิฏฐิ, มีศรัทธา มีศีล มีปัญญา แล้วเกิดมานะว่า ฉันดีกว่า เก่งกว่า หรือเกิด ทิฏฐิว่า ต้องทำอย่างเรานี้เท่านั้น จึงถูกต้อง ฯลฯ)

อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอุปนิสสยปัจจัย (เพราะความ อยากบางอย่าง หรือเพราะ มานะ หรือทิฏฐิ จึงให้ทาน จึงรักษาศีล จึงทำฌานให้เกิด ฯลฯ)

กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่ อกุศลธรรม โดยอารัมมณปัจจัย (คิดถึงฌานที่ตน เคยได้ แต่มาเสื่อมไปเสียแล้ว เกิดความโทมนัส ฯลฯ) อย่างนี้เป็นต้น

(เล่มนี้อธิบายแต่ในเชิง อนุโลม คือตามนัยปกติไม่อธิบายตามนัยปฏิเสธ จึงเรียกว่า อนุโลมปัฏฐาน)

(สรุปย่อโดย ai gemini)

พระอภิธรรมปิฎก เล่ม ๔๐ คือ คัมภีร์ปัฏฐาน ภาค ๑ (หรือมหาปกรณ์)

ซึ่งเป็นคัมภีร์ ลำดับที่ ๗ และเป็นเล่มสุดท้ายของพระอภิธรรมปิฎก คัมภีร์นี้ได้รับ สมญานามว่า "มหาปกรณ์" เนื่องจากมีความละเอียด และกว้างขวางที่สุด ในบรรดาทั้ง ๗ คัมภีร์

สรุปสาระสำคัญของเล่ม ๔๐
เนื้อหาในภาคที่ ๑ มุ่งเน้นไปที่การอธิบาย "ปัจจัย ๒๔" ซึ่งเป็นหลักธรรมที่แสดง ความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องกันของสภาวธรรมทั้งหลาย โดยแบ่งส่วนสำคัญได้ดังนี้:

ปัจจยุทเทส (หัวข้อปัจจัย): การระบุชื่อปัจจัยทั้ง ๒๔ ประการที่เป็นตัวขับเคลื่อน ความสัมพันธ์ของธรรม เช่น เหตุปัจจัย, อารัมมณปัจจัย เป็นต้น

ปัจจยนิทเทส (คำอธิบายปัจจัย): การขยายความปัจจัยแต่ละอย่างให้ชัดเจนว่า ธรรมใด ช่วยอุปการะธรรมใด โดยนัยใด

อนุโลมติกปัฏฐาน: เริ่มบทวิเคราะห์การสืบต่อของธรรมตามลำดับ (อนุโลม) โดยใช้ "ติกมาติกา" (หมวด ๓) มาเป็นบทตั้ง โดยเฉพาะ กุสลัตติกะ (กุศลธรรม, อกุศลธรรม, อัพยากตธรรม) เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่านี้สัมพันธ์กันด้วยปัจจัยใดบ้าง

ปัจจัย ๒๔ โดยย่อที่ปรากฏในเล่มนี้
1. เหตุปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นเหตุ (รากเหง้า)
2. อารัมมณปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นอารมณ์
3. อธิปติปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นใหญ่
4. อนันตรปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการเกิดติดต่อกันไม่มีระหว่างคั่น
5. สมนันตรปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการเกิดติดต่อกันด้วยดี
6. สหชาตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการเกิดพร้อมกัน
7. อัญญมัญญปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการอาศัยซึ่งกันและกัน
8. นิสสยปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นที่อาศัย
9. อุปนิสสยปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นที่อาศัยที่มีกำลังมาก
10. ปุเรชาตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการเกิดก่อน
11. ปัจฉาชาตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการเกิดทีหลัง
12. อาเสวนปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการทำซ้ำบ่อย ๆ
13. กัมมปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยเจตนาหรือการกระทำ
14. วิปากปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นผลของกรรม
15. อาหารปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นอาหาร (ค้ำจุน)
16. อินทริยปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความเป็นเจ้าการ (อินทรีย์)
17. ฌานปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยองค์ฌาน (การเพ่ง)
18. มรรคปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยเป็นหนทาง (มรรค)
19. สัมปยุตตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความประกอบพร้อมกัน
20. วิปปยุตตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยความไม่ประกอบกัน (แยกกัน)
21.อัตถิปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการที่ยังมีอยู่
22.นัตถิปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการที่ไม่มีอยู่
23.วิคตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการปราศจากไป
24.อวิคตปัจจัย: ช่วยอุปการะโดยการที่ยังไม่ปราศจากไป