ม. ม. ๑๓/๖๐๑-๖๐๕/๖๕๕-๖๕๗

การตามรู้ ซึ่งความจริง (สจฺจานุโพโธ)

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ !
การตามรู้ซึ่งความจริง (สจฺจานุโพโธ)
มีได้ ด้วยการกระทำเพียงเท่าไร ?
บุคคลชื่อว่าตามรู้ซึ่งความจริงด้วยการกระทำเพียงเท่าไร ? ข้าพเจ้าขอถามพระโคดมผู้เจริญถึงการตามรู้ซึ่งความจริง”

ภารท๎วาชะ ! ได้ยินว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ได้เข้าไปอาศัยอยู่ในบ้านหรือในนิคมแห่งใดแห่งหนึ่ง.
คหบดีหรือคหบดีบุตร ได้เข้าไปใกล้ภิกษุนั้นแล้วใคร่ครวญดูอยู่
ในใจเกี่ยวกับ ธรรม ๓ ประการ คือ
   ธรรมเป็นที่ตั้งแห่ง โลภะ
   ธรรมเป็นที่ตั้งแห่ง โทสะ
   ธรรมเป็นที่ตั้งแห่ง โมหะ

เมื่อเขาใคร่ครวญดูอยู่ซึ่งภิกษุนั้น ย่อมเล็งเห็นว่า เป็นผู้บริสุทธิ์จากธรรม อันเป็นที่ตั้ง แห่งโลภะ ต่อแต่นั้นเขาจะพิจารณาใคร่ครวญภิกษุนั้นให้ยิ่งขึ้นไปในธรรมทั้งหลาย อันเป็นที่ตั้งแห่งโทสะ…ในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ…เมื่อเขาใคร่ครวญดู อยู่ซึ่งภิกษุนั้นย่อมเล็งเห็นว่า เป็นผู้บริสุทธิ์จากธรรม อันเป็นที่ตั้งแห่งโทสะ.... ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งโมหะ

ลำดับนั้น เขา
(๑) ปลูกฝัง ศรัทธา ลงไปในภิกษุนั้น
(๒) ครั้นมีศรัทธาเกิดแล้ว ย่อมเข้าไปหา
(๓) ครั้นเข้าไปหาแล้ ย่อมเข้าไปนั่งใกล้
(๔) ครั้นเข้าไปนั่งใกล้แล้ว ย่อมเงี่ยโสตลง
(๕) ครั้นเงี่ยโสตลง ย่อมฟังซึ่งธรรม
(๖) ครั้นฟังซึ่งธรรมแล้ว ย่อมทรงไว้ซึ่งธรรม (จดจำ)
(๗) ครั้นทรงไว้ซึ่งธรรมแล้ว ย่อมใคร่ครวญ ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมทั้งหลาย อันตน ทรงไว้แล้ว
(๘) เมื่อใคร่ครวญ ซึ่งเนื้อความแห่งธรรมอยู่ ธรรมทั้งหลาย ย่อมทนต่อความเพ่งพินิจ
(๙) เมื่อการทนต่อการเพ่งพินิจของธรรมมีอยู่ ฉันทะย่อมเกิดขึ้น
(๑๐) ผู้มีฉันทะเกิดขึ้นแล้ว ย่อมมีอุตสาหะ
(๑๑) ครั้นมีอุตสาหะแล้ว ย่อมพิจารณาหาความสมดุลย์แห่งธรรม*
(๑๒) ครั้นมีความสมดุลย์แห่งธรรมแล้ว ย่อมตั้งตนไว้ในธรรมนั้น เขาผู้มีตนส่งไปแล้ว อย่างนี้อยู่ ย่อมกระทำให้แจ้ง ซึ่งปรมัตถสัจจะ(ความจริงโดยจริงความหมายสูงสุด) ด้วยนามกายด้วย ย่อมแทงตลอดซึ่งธรรมนั้น แล้วเห็นอยู่ด้วยปัญญาด้วย

*ความพอดี ความเป็นปกติในการเจริญภาวนา ไม่เคร่งครัด เหมือนจับนกแบบพอดี

ภารท๎วาชะ !
การตามรู้ซึ่งความจริง ย่อมมี ด้วยการกระทำเพียงเท่านี้
บุคคลชื่อว่าย่อมตามรู้ซึ่งความจริง ด้วยการกระทำเพียงเท่านี้
และเราบัญญัติการตามรู้ซึ่งความจริง ด้วยการกระทำเพียงเท่านี้
แต่ว่านั่น ยังไม่เป็นการตามบรรลุ ถึงซึ่งความจริง

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

การตามบรรลุ ถึงซึ่งความจริง (สจฺจานุปตฺติ)

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ !
การตามบรรลุถึงซึ่งความจริง
(สจฺจานุปตฺติ) มีได้ ด้วยการกระทำเพียงเท่าไร ?

บุคคลชื่อว่าย่อมตามบรรลุถึง
ซึ่งความจริง ด้วยการกระทำเพียงเท่าไร ?
ข้าพเจ้าขอถามพระโคดมผู้เจริญ
ถึงการตามบรรลุถึงซึ่งความจริง”

ภารท๎วาชะ ! การเสพคบ การทำให้เจริญการกระทำให้มาก ซึ่งธรรมทั้งหลาย เหล่านั้นแหละ (ทั้ง ๑๒ ประการ) เป็นการตามบรรลุถึงซึ่งความจริง

ภารท๎วาชะ ! การตามบรรลุถึงซึ่งความจริง ย่อมมีด้วยการกระทำเพียงเท่านี้
บุคคลชื่อว่าย่อมตามบรรลุถึงซึ่งความจริง ด้วยการกระทำเพียงเท่านี้
และเราบัญญัติการตามบรรลุถึงซึ่งความจริง ด้วยการกระทำเพียงเท่านี้